Operacija Reka
„Mi smo učili na greškama napravljenim tokom ratova u Hrvatskoj i Bosni, tako da komandant ne bi naredio proterivanje nevinih albanskih civila pismenim putem, već bi naredbu davao usmeno.“
Izjava pripadnika 549. mtbr VJ koji je učestvovao u operaciji Reka
Operacija Reka bila je zajednički planirana i sprovedena operacija Vojske Jugoslavije i Ministarstva unutrašnjih poslova. Otpočela je 27. aprila 1999. godine u 6:00 časova, a okončana narednog dana u 18:00 časova. U njoj je učestvovalo oko 500 pripadnika VJ i 400 pripadnika MUP-a. Tokom operacije Reka ubijeno je najmanje 350 albanskih civila i jedan pripadnik VJ.
Grb/Značka MUP
Grb/Značka VJ
Operacija Reka dobila je naziv po geografskom području – ’dolina Reka’, koje se nalazi zapadno od grada Đakovica. U njemu se nalazi preko 20 sela koja pripadaju opštini Đakovica, u kojima su 1999. godine živeli mahom kosovski Albanci. Dolina Reka je područje koje obuhvata klanac tri reke – Carragojs, Erenik i Trava. Nalazi se u severozapadnom delu opštine Đakovica i pruža se od južnih oboda Dečana jugoistočno ka gradu Đakovica, u dužini od oko 25 kilometara. Od albanske granice udaljena je oko 10 do 15 kilometara.
Plan
Neposredni povod za početak sprovođenja operacije Reka bilo je ubistvo Milutina Praščevića, visokog funkcionera MUP-a i još trojice policajaca u selu Meja. Dana 21. aprila 1999. godine u Meji, na putu ka Đakovici, pripadnici OVK su iz zasede pucali na automobil u kojem su se nalazili Praščević, Ljubodrag Lazarević, Boban Lazović, Naser Arifaj i Miladin Dončić. Dončić zadobio teške telesne povrede, dok su ostali preminuli na licu mesta.
Međutim, dokazi pokazuju da je Operacija Reka isplanirana i pre ubistva policajaca i da je imala najmanje dva cilja usmerena prema albanskom civilnom stanovništvu:
- odmazdu zbog ubistva srpskih policajaca od strane OVK
- raseljavanje velikog broja kosovskih Albanaca iz sela opštine Đakovica u Albaniju, kao deo šire politike prinudnog raseljavanja kosovskih Albanaca
Da je operacija bila unapred planirana pokazuje i svedočenje Momira Stojanovića, načelnika Odseka bezbednosti PrK i rođaka ubijenog Praščevića.
Nekoliko dana nakon ubistva policajaca, policijske i vojne starešine održale su sastanak u privatnoj kući preko puta kasarne VJ u Đakovici, na kojem je razmatrano pokretanje široke vojno-policijske operacije usmerene protiv albanskih civila.
Pre početka operacije održan najmanje još jedan sastanak na kojem su pojedinim vojnim i policijskim jedinicama podeljene uloge i zadaci.
Dostupni izvori ukazuju da je pre početka operacije održan najmanje još jedan sastanak na kojem su pojedinim vojnim i policijskim jedinicama podeljene uloge i zadaci. Tako je u ratnom dnevniku 2. motorizovanog bataljona 549. mtbr VJ navedeno da je komanda bataljona 26. aprila 1999. godine imala sastanak sa Veroljubom Živkovićem načelnikom Štaba PrK, na kojem su određeni zadaci vojnim i policijskim jedinicama koje su učestvovale u operaciji Reka.
Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju je zaključio da u dolini Reka nije bilo značajnije aktivnosti OVK, te da je sprovedena operacija bila nesrazmerna u odnosu na pretnju od OVK, odnosno prvenstveno usmerena prema civilnom stanovništvu. Da je cilj operacije bio nezakonit, odnosno da su meta bili albanski civili, govori i naređenje komandanta 125. mtbr VJ Dragana Živanovića od 24. aprila 1999. godine u kojem se navodi procena da u „rejonu sela Racaj, Pacaj, Šeremet i Dobroš ima oko 200 lica koja su učestvovala u b/d [borbenim dejstvima] protiv snaga VJ, a sada se u svojstvu izbeglica u civilnim odelima nalaze u rejonima tih sela“.
ZLOČINI NAD CIVILIMA TOKOM OPERACIJE REKA
Rano ujutru 27. aprila, pripadnici srpske vojske i policije su ušli u sela u dolini Reka u kojima su živeli kosovski Albanci. Pripadnici srpskih snaga su prvo ušli u sela na severozapadu doline i kretali se prema jugoistoku, u pravcu Đakovice. Idući od kuće do kuće, naređivali su meštanima da idu u Albaniju. U selima Dobroš, Ramoc i Korenica, dok su meštani napuštali selo ili neposredno nakon njihovog odlaska, pripadnici srpskih snaga ubili su 75 civila.
Izbor dokumenata
Kolone su zaustavljane na dva punkta srpskih snaga – na raskrsnici u puta između Meje i Korenice i na putu Dobroš-Đakovica u mestu Meja-Orize. Tu su pripadnici srpskih snaga naređivali ženama da predaju novac i nakit, a muškarce starosti od 14 do 90 godina skidali su sa traktora i vodili ka livadi koja se nalazila desno od puta, usput ih udarajući kundacima pušaka i pendrecima.Više desetina pripadnika srpskih snaga je muškarce koji su dovođeni na livadu postrojilo u tri reda, naredivši im da kleknu na zemlju, ruke podignu iznad glave i da viču „Srbija, Srbija.“
Nakon što bi odvojili muškarce, pripadnici srpskih snaga su ženama i deci naređivali da nastave put ka Albaniji.
GALERIJA IZJAVA
Način i lokacije ubistva 274 civila koji su izdvojeni iz kolona u Meji i danas su u velikoj meri nepoznanica, uz izuzetke utvrđenih okolnosti streljanja nekoliko manjih grupa muškaraca. Ovaj zločin jedan je od retkih masovnih zločina na Kosovu u kojima nema preživelih osoba koje bi o njemu svedočile.
u Meji 27. aprila 1999. godine, 252 je ekshumirano 2001. i 2002. godine iz masovnih grobnica u Batajnici, osam muškaraca je pronađeno u Meji, jedan u Nivokazu, jedan u Ripaj Madanaju, dok se 12 i dalje vode kao nestali.
Deportacija
Jedan od ciljeva operacije Reka, bilo je trajno preseljenje kosovskih Albanaca iz doline Reka. Proterivanje meštana, njihovo sprovođenje do granice sa Albanijom i uništavanje ličnih dokumenata, čime je trebalo sprečiti, odnosno otežati njihov povratak, zajednički i koordinisano su sproveli MUP i VJ.
Vojno-policijske snage su ulazile u sela, krećući se od severozapadnog dela doline prema jugoistoku i gradu Đakovica. Pripadnici srpskih snaga su ulazili u gotovo svaku kuću pojedinačno i naređivali meštanima da idu u Albaniju.
Proterani meštani su u konvojima prešli u Albaniju na dva granična prelaza – Ćafa Prušit, koji je bio jugoistočno od Đakovice, i preko graničnog prelaza Morina koji se nalazi na 54 kilometara udaljenosti od grada Đakovice.
Duž celog puta ka graničnom prelazu Morina, kroz sela Rogovo, Velika Kruša, Mala Kruša, Pirane, Landovica i Dušanovo, kolonu albanskih civila su pratili pripadnici MUP-a koji su im naređivali da se brže kreću, ne dozvoljavajući im da se odmore čak ni na nekoliko minuta. Kolona civila je stigla na granični prelaz Morina 28. aprila 1999. godine oko podneva. Kada su stigli na granični prelaz, zatekli su veliki broj meštana iz sela opštine Đakovica, kao i pripadnike VJ koji su od tih ljudi uzimali lične dokumente. Takođe, oni civili koji su do granice došli traktorima, pre nego što su prešli u Albaniju morali su pripadnicima srpskih snaga da predaju registarske tablice sa traktora.
Prema nalazima MKSJ oduzimanje i uništavanje ličnih dokumenata bilo je deo plana prisilnog raseljavanja kosovskih Albanaca koje se dogodilo tokom udruženog zločinačkog poduhvata. Samo oduzimanje dokumenata nije značilo i automatski gubitak državljanstva SRJ, ali je u značajnoj meri otežavalo povratak Albanaca u svoje domove na Kosovo.
JEDINICE VJ I MUP-A KOJE SU UČESTVOVALE U OPERACIJI REKA
U operaciji Reka učestvovalo je šest vojnih jedinica, kao i najmanje dva odreda Posebnih jedinica policije, policajci SUP-a Đakovica, Jedinica za specijalne operacije, paravojne jedinice i druge formacije koje su bile pod komandom MUP-a ili VJ.
549. motorizovana brigada VJ – 2. motorizovani bataljon
Drugi motorizovani bataljon 549. mtbr VJ bio je angažovan u Korenici i njenoj okolini 27. i 28. aprila 1999. godine, kada je u tom selu ubijeno i prisilno odvedeno 68 albanskih civila.
U mirnodopskim uslovima 2. motorizovani bataljon 549. mtbr VJ bio je stacioniran u kasarni „Devet Jugovića“ u Đakovici. Komandant bataljona bio je Vlatko Vuković. Bataljon je imao oko 2.000 pripadnika.
Vlatko Vuković je na mesto komandanta 2. motorizovanog bataljona 549. mtbr VJ postavljen 29. jula 1998. godine, i na tom mestu se nalazio do 14. juna 1999. godine. Penzionisan je 2002. godine kao ratni vojni invalid.
63. padobranska brigada VJ – jedna jedinica sa oko 30 do 40 pripadnika
U operaciji Reka učestvovala je jedna jedinica 63. padobranske brigade sa oko 30 do 40 pripadnika. Zajedno sa pripadnicima PJP i jednom četom 52. bataljona Vojne policije, ova jedinica imala je značajnu ulogu u proterivanju civilnog stanovništva u dolini Reka 27. aprila 1999. godine.
63. padobranska bila je na levom boku udruženih vojno-policijskih snaga koje su se iz pravca severozapada doline Reka kretale prema jugoistoku i proterivale meštane sela koja se nalaze u dolini Reka.
Komandant 63. padobranske brigade bio je Ilija Todorov. On je komandovao od 1995. do 2006. godine, kada je postavljen za prvog komandanta Specijalne brigade Vojske Srbije. Oficir za bezbednost 63. padobranske brigade VJ bio je Mile Karanović.
52. artiljerijsko-raketna brigada VJ
Jedna četa 52. arbr VJ kojom je komandovao major Zlatko Odak držala je u blokadi prostor od oko tri kvadratna kilometra u severoistočnom delu doline Reka, između sela Racaj i Skivjan, na kilometar i po od Meje.
Načelnik za bezbednost 52. arbr VJ Sergej Perović prisustvovao je sastanku vojnih i policijskih oficira u Đakovici nekoliko dana pre početka operacije Reka, na kojem se govorilo o nameri proterivanja civila iz doline Reka i odmazdi za ubistvo četiri policajca SUP-a Đakovica.
52. arbr VJ bila je direktno podređena komandi PrK. Od 1. aprila 1999. godine štab brigade je bio stacioniran u Domu kulture u Đakovici. Na čelu 52. arbr VJ bio je pukovnik Miloš Đošan. Na toj dužnosti je bio od 15. jula 1998. do 11. juna 1999. godine, a ujedno je bio i komandant garnizona VJ u Đakovici. Njegov zamenik bio je Novica Stanković.Major Zlatko Odak je komandovao jedinicom koja je držala u blokadi sela Racaj i Skivjane, a Sergej Perović se nalazio na mestu načelnika bezbednosti u 52. arbr VJ. Zdravko Vintar je bio načelnik organa za informisanje i moral u 52. arbr VJ.
52. bataljon Vojne policije
52. bataljon Vojne policije je tokom operacije Reka, zajedno sa jedinicom 63. padobranske brigade i pripadnicima PJP, činio snage za proterivanje civila iz doline Reka. Tokom operacije proterivanja civila, koja je započela na severozapadu doline i kretala se u pravcu Đakovice na jugoistoku doline, 52. bataljon Vojne policije delovao je po sredini, dok je sa leve strane bila 63. padobranska, a sa desne PJP. U selu Ramoc i Dobroš, pripadnici 52. bataljona VP su odvojili četiri albanska civila od njihovih porodica i predali ih pripadnicima PJP, koji su ih zatim streljali.
52. bataljon Vojne policije je bio potčinjen komandi PrK. Bataljon je zadatke dobijao od Momira Stojanovića, tadašnjeg načelnika Odseka za bezbednost PrK. Jedna četa 52. bataljona Vojne policije na čijem čelu je bio Saša Antić od 13. aprila 1999. godine bila je pretpočinjena komandi 125. mtbr VJ.
Krajem marta i početkom aprila 52. bataljon Vojne policije je bio stacioniran u Prištini. Brojao je oko 500 pripadnika. Ratnu formaciju 52. bataljona Vojne policije činili su komanda bataljona, vod za službe vojne policije, vod za protivteroristička dejstva, dve čete vojne policije, četa vojne policije za specijalne namene, saobraćajna četa, vod za podršku i pozadinski vod.
125. motorizovana brigada VJ
Učešće 125. mtbr VJ u operaciji Reka dokumentovano je u borbenim izveštajima ove brigade. Tokom operacije, ovoj brigadi je bilo prepotčinjeno nekoliko četa PJP i jedna četa 52. bataljona Vojne policije.
Dragan Živanović je od 1. septembra 1997. godine do 12. juna 1998. godine bio načelnik Štaba 125. mtbr VJ, a za komandanta 125. mtbr VJ je postavljen 12. juna 1998. godine i na toj poziciji je ostao sve do povlačenja VJ sa Kosova 10. juna 1999. godine.
Izbor dokumenata
113. Vojno-teritorijalni odred
U operaciji Reka angažovan je 113. Vojno-teritorijalni odred (113. VTO) koji je, u sadejstvu sa 52. arbr VJ, učestvovao je u proterivanju civila iz doline Reka krajem aprila 1999. godine. Komandant 113. VTO Nikola Mićunović prisustvovao je sastanku vojnih i policijskih starešina na kojem je planirano proterivanje civila iz doline Reka.
U sastavu 113. VTO bilo je oko 500-600 pripadnika. Od kraja marta 1999. godine 113. VTO je imao sedište u Đakovici i bio je podređen komandi 52. arbr VJ, te je Mićunović dva puta dnevno prisustvovao sastancima kod komandanta 52. arbr VJ Miloša Đošana. Komandant 113. VTO je bio major Nikola Mićunović zvani Dragan.
Posebne jedinice policije
Posebne jedinice policije su imale jednu od najznačajnijih uloga u operaciji Reka. Pripadnici PJP su učestvovali u „čišćenju“ i „pretrazi“ albanskih sela, odnosno ubistvima i proterivanju civila iz njihovih kuća i usmeravanju prema punktovima u Meji, zajedno sa pripadnicima 63. padobranske i 52. bataljona Vojne policije. Neka svedočenja ukazuju i da su pripadnici PJP učestvovali i u razdvajanju muškaraca od žena i dece na punktovima.
Jedinice angažovane u operaciji Reka brojale su najmanje 400 pripadnika.
U selu Korenica gde je 27. aprila ubijeno 68 civila bili su angažovani pripadnici 73. odreda PJP. Komandant 73. odreda PJP bio je potpukovnik Miladin Milić.
Na prostoru Đakovice, tokom operacije Reka delovalo je i šest četa 23. odreda PJP.222 Komandant 23. odreda PJP bio je potpukovnik Borislav Josipović.
Oba odreda bila su sastavljena od pripadnika MUP-a iz Novog Sada, Sremske Mitrovice, Pančeva, Zrenjanina, Kikinde, Sombora i Subotice.
Odluke o angažovanju PJP donosio je načelnik RJB Vlastimir Đorđević.
Sekretarijat unutrašnjih poslova Đakovica
Pripadnici SUP-a Đakovica su tokom operacije Reka uspostavili dva kontrolna punkta u Meji kroz koje su prolazili proterani civili na putu ka Albaniji. Jedan se nalazio preko puta osnovne škole na mestu zvanom Meja-Orize. Tim punktom je komandovao inspektor SUP-a Đakovica Dimitrije Rašović. Načelnik SUP-a Đakovica tokom 1999. godine bio je pukovnik Milovan Kovačević, koji je ujedno imao nadležnost i prema dobrovoljcima koji su stizali u Đakovicu. Kovačević je prisustvovao sastanku na kojem je planirano proterivanje albanskih civila, zajedno sa drugim vojnim i policijskim starešinama.
Ostale jedinice
KOMANDNI LANAC
Operaciju Reka planirala je i naredila Komanda Prištinskog korpusa, zajedno sa višim rukovodiocima MUP-a u Prištini i Beogradu. Najviše starešine komande PrK neposredno su rukovodile i nadgledale angažovanje jedinica VJ u operaciji Reka, sa isturenog komandnog mesta u Đakovici koje je formirano sredinom aprila 1999. godine.
Angažovanje jedinica MUP-a vodio načelnik SUP-a Đakovica Milovan Kovačević. Njemu nadređeni bio je Sreten Lukić načelnika Štaba MUP-a na Kosovu. U nadležnosti Štaba MUP-a je bilo da planira, organizuje, koordinira i usmerava rad SUP-ova i OUP-ova na Kosovu, suzbija terorizam, kao i koordinira i planira zajedničke akcije sa VJ. Lukić je za svoj rad bio odgovoran načelniku RJB Vlastimiru Đorđeviću.
Momir Stojanović načelnik Odseka bezbednosti
Dostupni vojni dokumenti, svedočenja pripadnika VJ i nalazi MKSJ ukazuju da je Momir Stojanović, načelnik Odseka za bezbednost PrK, imao značajnu ulogu u operaciji Reka.
- Zagovaranje pokretanja operacije Reka
- Nadređenost 52. bataljonu Vojne policije
- Nesprovođenje istrage i prikrivanje zločina
Kao načelnik Odseka bezbednosti PrK, Stojanović je bio odgovoran za sve organe bezbednosti jedinica koje su bile u sastavu PrK. Odsek bezbednosti je bio zadužen za kontraobaveštajni rad i generalnu bezbednost jedinica u sastavu PrK. Kontraobaveštajni sektor Odseka bezbednosti bio je zadužen da prati, presreće i otkriva aktivnosti usmerene protiv komandi i institucija VJ. Jedinice potčinjene PrK, odnosno oficiri za bezbednost u tim jedinicama, imali su obavezu podnošenja redovnih izveštaja Odseku za bezbednost PrK, odnosno načelniku ovog organa Momiru Stojanoviću.
„Veće smatra da Momir Stojanović, tadašnji načelnik Odseka bezbednosti Prištinskog korpusa, nije verodostojan svedok. Stojanovićeve tvrdnje da nije učestvovao u izdavanju nareñenja za operacije jedinica VJ podriva činjenica da je u ratnom dnevniku 52. bataljona vojne policije zabeležno da je 13. aprila 1999. godine jedna posebno formirana četa iz sastava tog bataljona u stvari „dobil[a] […] zadatak“ od načelnika Odseka bezbednosti Prištinskog bataljona, Stojanovića, da zauzme karaulu u Kamenici.“
Prvostepena presuda MKSJ u predmetu Šainović i dr.
„Veće je steklo jasan utisak da je i na iskaz Miloša Đošana i na iskaz Momira Stojanovića bar delimično uticao njihov lični interes da umanje sopstvenu ulogu u operaciji „Reka“ i da tu operaciju prikažu samo kao operaciju usmerenu protiv boraca OVK. Zato Veće njihove iskaze uzima s velikom rezervom[.]“
Prvostepena presuda MKSJ u predmetu Đorđević
NAKON ZLOČINA
Posmrtni ostaci civila koje su srpske snage ubile tokom operacije Reka pokopani su neposredno posle zločina na više mesta na teritoriji opštine Đakovica. Neutvrđen broj tela ubijenih civila a pokopan je u tri masovne grobnice koje su se nalazile kod mosta u Bistražinu, na groblju u Brekovcu na periferiji Đakovice i u šumi sela Guska. Pored ove tri primarne masovne grobnice, pripadnici srpskih snaga su manji broj civila ubijenih u Korenici pokopali na groblju u Đakovici i u šumi nedaleko od Korenice. Posmrtne ostatke nekoliko meštana pronašli su članovi porodica po povratku iz izbeglištva, u kućama u kojima su ubijeni. Posmrtne ostatke trojice ubijenih muškaraca u Meji porodice su u julu 1999. godine pronašle na livadi u Meji, dok je telo jedne osobe MKCK pronašao 2002. godine u selu Ripaj Madanaj nedaleko od Meje.
Tokom aprila i maja 1999. godine, pripadnici MUP-a su iskopali i preneli posmrtne ostatke ubijenih civila u kamp za obuku pripadnika MUP-a u Batajnici. Operacija MUP-a u okviru koje su tela ubijenih u operaciji Reka preneta sa Kosova i skrivana na tajnim lokacijama sprovedena je po naređenju najviših državnih zvaničnika, u cilju prikrivanja masovnih zločina koje su počinili pripadnici srpskih snaga na Kosovu.
Neutvrđenog dana u martu 1999. godine, u kabinetu tadašnjeg predsednika SRJ Slobodana Miloševića održan je sastanak kojem su pored Miloševića prisustvovali i Vlajko Stojiljković, tadašnji ministar unutrašnjih poslova, Vlastimir Đorđević, načelnik RJB i Radomir Marković, načelnik RDB. Na sastanku je Đorđević izneo pitanje „asanacije terena“ na Kosovu, nakon čega je Milošević naložio Stojiljkoviću da preduzme „mere kako bi se uklonili svi tragovi koji mogu da ukažu na postojanje dokaza o izvršenim zločinima.
Tela ubijenih civila u operaciji Reka preneta su i pokopana u osam masovnih grobnica na strelištu Centra za obuku SAJ „13. maj“ u Batajnici. Centar za obuku SAJ se sastojao od nekoliko zgrada i strelišta u kom se organizovala obuka pripadnika te jedinice.370 Pored Centra nalazila se kasarna VJ „13. maj“ koja je bombardovana početkom NATO intervencije, nakon čega su ljudstvo i mehanizacija SAJ-a izmešteni na nekoliko kilometara od Centra.
Izbor dokumenata
Posmrtni ostaci 309 kosovskih Albanaca ubijenih u operaciji Reka ekshumirani su tokom 2001. i 2002. godine iz tri masovne grobnice (Batajnica II, III, V i VIII). U grobnici Batajnica II ekshumirani su posmrtni ostaci 257 žrtava, u Batajnici III tri žrtve, u Batajnici V 47, a u Batajnici VIII posmrtni ostaci još dve osobe.
Uprkos razmerama počinjenih zločina tokom operacije Reka, odnosno činjenici da je reč o jednom od najvećih zločina u ratovima u bivšoj Jugoslaviji, nadležni organi Republike Srbije nikada nisu sproveli istragu o odgovornim osobama – pojedincima koji su zločin izvršili, njegovo izvršenje naredili, pomagali ili podstrekivali, sakrivali dokaze ili su bili dužni da njegovo izvršenje spreče, odnosno počinioce kazne.