lijep nam narativ

549. motorizovana brigada Vojske Jugoslavije

„Terali [su nas] da dižemo tri prsta, da povikujemo: ‘Srbija, Srbija!’ i kada smo otišli, kada smo se udaljili na jedno 20 metara, oni su počeli da pucaju na nas.“

Merita Dedaj, svedokinja zločina u Korenici

 

549. motorizovana brigada (549. mtbr) je 1999. godine bila u sastavu Prištinskog korpusa Treće Armije Vojske Jugoslavije (VJ).

Za vreme NATO bombardovanja, u zoni odgovornosti 549. mtbr bile su opštine Suva Reka, Orahovac, Prizren i Đakovica. U tom području, u periodu od 24. marta do 10. juna 1999. godine, pripadnici srpskih snaga ubili su 2.174 civila.

 

Komandant 549. mtbr bio je Božidar Delić. Ova brigada je 1999. godine imala preko 14.000 vojnika. U njenim jedinicama bili su raspoređeni i dobrovoljci. S obzirom na vojnu snagu i operacije u kojima je učestvovao, najznačajniji bataljon u okviru 549. mtbr bio je 2. motorizovani bataljon (2. mtb) čiji je komandant bio Vlatko Vuković. Komandant Pozadinskog bataljona bio je Pavle Gavrilović. 549. mtbr izvodila je borbene akcije pomoću sedam borbenih grupa.

Zločini

Zajednička komanda za Kosovo i Metohiju izdala je 23. marta 1999. godine Zapovest za podršku snaga MUP-a u razbijanju i uništenju ŠTS („šiptarskih terorističkih snaga“) u rejonu Orahovac, Suva Reka i V. Kruša. Ova zapovest daje procenu brojnosti i naoružanosti jedinica Oslobodilačke vojske Kosova (OVK) i određuje zadatke 549. i 243. mtbr.

Na osnovu zapovesti Zajedničke komande, komandant 549. mtbr Božidar Delić je istog dana izdao Zapovest za uništenje ŠTS u širem rejonu s. Retimlje, deblokadu komunikacije Suva Reka–Orahovac i uspostavu kontrole teritorije, kojom se izdaju pojedinačni zadaci borbenim grupama 549. mtbr.

Modus operandi srpskih snaga u zoni odgovornosti 549. mtbr bio je sledeći: u ranim jutarnjim satima 549. mtbr bi granatirala sela naseljena Albancima, a potom bi pripadnici MUP-a i 549. mtbr ulazili u selo, okupljali Albance, razdvajali žene od muškaraca – žene, decu i starije muškarce proterivali u Albaniju, palili kuće, a ostale muškarce ubijali. Međutim, od ovog načina delovanja srpskih snaga, postoje i značajni izuzeci u kojima su pripadnici MUP-a i 549. mtbr ubili i veći broj žena i dece.

Izbor dokumenata

Bela Crkva je selo u opštini Orahovac, u blizini glavnog puta Prizren–Đakovica. U tom selu, 25. marta 1999. godine, pripadnici srpskih snaga ubili su najmanje 65 civila.

Isečak, Zapovest Zajedničke komande [Šainović i dr. P2015]

 

Prema izjavama meštana Isufa Zhuniqija i Sabri Popaja, 25. marta 1999. godine, oko 3:30 časova, pripadnici srpskih snaga su, uz pratnju tenkova, ušli u selo. Pola sata kasnije, oni su otvorili vatru pucajući iznad krovova kuća. Više stotina stanovnika Bele Crkve pobegli su i skrivali se na nekoliko mesta u koritu potoka Belaja.

Tog jutra, dok se krio u potoku, Sabri Popaj je na udaljenosti od oko 120 metara video policajce kako se približavaju grupi od 13 civila koje je poznavao. Čuo je kako policajci viču na njih „Jebaćemo vam mater!“ i „Tražite sada da vam NATO pomogne!“, a zatim su otvorili vatru iz automata i ubili 12 osoba. Streljanje je preživeo četvorogodišnji Skodran Zhuniqi.

Oko 9 sati, više pripadnika srpskih snaga opkolili su jednu veću grupu civila koji su se krili u koritu Belaja i naterali ih da skinu odeću. Pretukli su ih i opljačkali, odvojivši muškarce od žena. Svima su oduzeli lična dokumenta i pocepali ih. Glavni među policajcima je ženama i deci rekao da idu duž železničke pruge u pravcu sela Zrze.

Izjava Isufa Zhuniqija, Kosovska knjiga pamćenja, F889

 

Izjava F.P, Kosovska knjiga pamćenja, F17094

 

Sabri Popaj je, sa još nekoliko drugih Albanaca, 26. i 27. marta 1999. godine sahranio sve ubijene, među njima i svoja dva sina. Sahranili su ih na njivi, u jednom dužem rovu, i na drugim mestima nedaleko od mesta gde su ubijeni.

Posle ubijanja u koritu potoka Belaja, pripadnici srpskih snaga su pljačkali imovinu i palili preostale kuće u Beloj Crkvi. Bračni par Morina, Zuhra i Mustafa, kao i Muhamet Zhuniqi, koji nije imao jednu nogu, spaljeni su u svojim kućama.

Od 29. juna do 3. jula 1999. godine, tim Odseka za sudsku medicinu i nauku Univerziteta u Glazgovu izvršio je 54 post mortem pregleda, koji su obuhvatali 42 identifikovane žrtve i 12 neidentifikovanih ubijenih u Beloj Crkvi. Od 54 ekshumirana tela, 47 su bili muškarci (uključujući tri dečaka), a žena je bilo sedam (uključujući četiri devojčice).

 

Uporedni snimak 11. marta i 4. aprila [Šainović i dr. P98]

Božidar Delić je, svedočeći u predmetu Šainović i drugi, tvrdio da su njegove snage 25. marta 1999. godine samo prošle kroz Belu Crkvu. U Ratnom dnevniku 2. motorizovanog bataljona 549. mtbr, za 25. mart je zapisano: „Blokirana su i očišćena sela Bela Crkva, Celina, Nogavac i deo V. Kruše.“

Izbor dokumenata

 

Celina je selo u južnom delu opštine Orahovac. U tom selu, u periodu od 25. do 28. marta 1999. godine, pripadnici srpskih snaga ubili su 81 civila.

Isečak, Zapovest Zajedničke komande [Šainović i dr. P2015]

 

Meštani ovog sela Reshit Salihi i Agim Jemini posvedočili su da su srpske snage napale Celinu rano ujutro 25. marta 1999. godine. Selo su najpre opkolili tenkovi, oklopna vozila i oklopni transporteri VJ. Otprilike između 5 i 5:30 časova VJ je počela da granatira selo, što je, s prekidima, trajalo do 9 uveče.

Nakon što je granatiranje počelo, većina albanskih porodica pobegla je iz svojih kuća i sakrila se u obližnjoj šumi. Muškarci starosti od 18 do 40 godina koji su ostali u selu odlučili su da se skrivaju na različitim mestima, ali u manjim grupama, plašeći se da će biti meta srpskih snaga. Među njima su bili i rođaci Agim i Isuf Jemini, koji su se skrivali ispod krova svoje nedovršene kuće, odakle su mogli da vide 80% sela. Oko 9.30 časova, 25. marta, videli su kako oko 500 vojnika ulazi u selo, i to iz četiri pravca: Bela Crkva, Orahovac, Velika Kruša i iz pravca glavnog puta koji vodi od Đakovice u Prizren.

Izjava Agima Jeminija, Kosovska knjiga pamćenja, F2086

 

Vojnici su ulazili u kuće širom sela i iz njih iznosili vredne stvari, a potom palili kuće. Većina vojnika je u toku noći napustila selo.

Sledećeg dana, 26. marta oko 8 časova, roditelji Agima Jeminija i još tri člana njegove porodice vratili su se u kuću u kojoj su se on i Isuf Jemini skrivali. Ispričali su im da su ih vojnici opljačkali i rekli im da moraju da idu u selo Zrze. Mislili su da je napad završen, pa su odlučili da ostanu u selu. Međutim, oko 9 časova, u selo je ušlo oko 200-300 vojnika. Agim i Isuf Jemini su se ponovo sakrili ispod krova, dok su njihovi roditelji i rođaci prešli u drugu kuću u istom dvorištu. Agim je posmatrao kada su, oko 9:30 časova, vojnici ušli u njihovo dvorište, pronašli njegove roditelje i troje rođaka, tražili od njih novac, a zatim im naredili da idu prema dvorišnoj kapiji. Tada su na njih vojnici otvorili vatru i svo petoro je palo na zemlju mrtvo. U toku dana vojnici su opljačkali svih pet kuća u dvorištu Jeminijevih, a tri kuće su zapalili.

Fotografija pogleda iz kuće, [Šainović i drugi P2356]

Prema tvrdnji Agima Jeminija: „Celog dana su se čuli zvuci automatskog oružja i krici muškaraca, žena i dece.“ Pošto su vojnici napustili dvorište Jeminijevih oko jednog sata ujutro, Agim i Isuf Jemini iskrali su se iz kuće i pobegli u selo Zrze.

Agim Jemini je, sa još nekoliko Albanaca, noću dolazio u selo i sahranjivao ubijene, čija su se tela nalazila svuda po selu. Za tridesetak dana sahranili su 78 tela od kojih je 18 bilo spaljeno. Agim Jemini nije pronašao tela svojih roditelja. Među ubijenim, njih 13 su bila deca.

Preživele muškarce, žene i decu, pripadnici srpskih snaga proterali su 28. marta 1999. godine u Albaniju, prethodno im oduzevši lične karte i druga dokumenta.

U Ratnom dnevniku 2. motorizovanog bataljona, za 25. mart 1999. godine zapisano je: „Blokirana su i očišćena sela Bela Crkva, Celina, Nogavac i deo V. Kruše.“

Izbor dokumenata

Selo Mala Kruša nalazi se u južnom delu opštine Orahovac. U tom selu, od 25. do 28. marta 1999. godine, pripadnici srpskih snaga ubili su 115 civila.

Isečak, Zapovest Zajedničke komande [Šainović i dr. P2015]

 

Dana 25. marta 1999. godine, oko 3 sata ujutro, stanovnike sela probudila je buka oklopnih vozila koja su bila raspoređena duž puta Prizren-Đakovica. Svi su napustili svoje kuće i pobegli u šume iznad sela. Kada je počelo da se razdanjuje, tenkovi su otvorili vatru prema šumi u kojoj su se skrivali stanovnici sela. Potom su pripadnici srpskih snaga počeli da pale selo i da odvoze vozila i traktore.

Oko 19 časova, većina stanovnika Male Kruše sklonila se kod Sejdija Batushe, i u njegovoj kući su proveli noć.

Sledećeg dana, pripadnici srpskih snaga su okupili sve Albance na glavnom seoskom putu, a potom razdvojili žene i decu od muškaraca. Dečacima koji su imali 13 ili više godina naredili su da se priključe grupi muškaraca, a ženama da sa decom idu u Albaniju, i one su krenule putem ka reci Drim.

Pripadnici srpskih snaga zadržali su 120 muškaraca i dečaka, pretresli ih i oduzeli im novac i lična dokumenta. Potom su ih policajci sproveli u ambar Qazima Batushe i otvorili vatru na njih. Mehmet Krasniqi, jedan od osmorice preživelih, odmah je pao na zemlju i tela drugih su ga prekrila. Pucnjava je dopirala s prozora i trajala nekoliko minuta, a onda je jedan policajac ušao i puškom pucao u one koji bi podigli glavu.

Kada je pucnjava prestala, pripadnici MUP-a su posuli seno po telima i zapalili ga. Čim su policajci izašli, Krasniqi se izvukao ispod tela i iskočio kroz prozor ambara. Otrčao je u kuću svog strica koja je bila odmah do ambara, a potom pobegao u šumu gde je ostao dva dana. Odatle je video je da su pripadnici MUP-a i dalje bili u blizini. Selo je gorelo narednih nekoliko dana.

Drugi preživeli, Lutfi Ramadani, vratio se u Malu Krušu oko 15. juna 1999. godine i video da su kuće svih kosovskih Albanaca spaljene, dok su kuće koje su pripadale Srbima i Romima ostale u dobrom stanju. Otišao je do Batushinog ambara i video da je uništen eksplozivom i sravnjen buldožerom. Pronašao je nekoliko spaljenih cipela i komadića odeće.

Za dan 26. mart 1999. godine, u Analizi dejstva 549. mtbr na uništenju ŠTS u širem rejonu Retimlja i deblokadi komunikacije Suva Reka-Orahovac, koju je potpisao Delić, između ostalog, piše: „Snage Borbene grupe 1 planski su ovladale linijom s. Zojić, s. Pirane, severno za 400 metara i od Male Kruše izvršile prodor do dominantnih objekata pred Randubravom.“

Izbor dokumenata

Selo Velika Kruša nalazi se u južnom delu opštine Orahovac, pored magistralnog puta Prizren-Đakovica, udaljeno 15 kilometara od Prizrena. U tom selu, u periodu od 25. do 27. marta 1999. godine, pripadnici srpskih snaga ubili su 204 civila, Albanaca i Aškalija. Posmrtni ostaci 72 osobe i dalje nisu pronađeni.

Isečak, Zapovest Zajedničke komande [Šainović i dr. P2015]

 

U izjavi koju je dao FHP-u, S.G. iz Velike Kruše opisao je kako su 25. marta 1999. godine srpske snage kontinuirano granatirale Veliku Krušu:

Izjava S.G, Kosovska knjiga pamćenja, F6665

 

Porodica B. N, bibliotekara u Velikoj Kruši, nalazila se u grupi od 1.500 ljudi koja se skrivala u klancu u blizini kuća braća Nalli. Dok su bili u klancu, sve vreme su čuli pucnje i detonacije granata. Pucnjava se primirila oko 9 uveče, pa su meštani, usled hladnoće, počeli da se vraćaju u Veliku Krušu. Tu noć, oko 1.500 ljudi provelo je u kućama i u dvorištima familije Nalli. Sutradan rano ujutro, srpske snage su ih opkolile.

Izjava B.N, Kosovska knjiga pamćenja, F2286

 

S.S, profesor albanskog jezika i književnosti iz Velike Kruše, bio je u grupi koju su srpski policajci odveli u kuću Nebija Shale. Jedan policajac rekao je drugom: „Imaš 168.“ Pripadnici srpske policije su zarobljene stanovnike Velike Kruše postrojili u dvorištu i tu ih držali od 7 do 14 časova, kada su im naredili da ustanu i da iz grupe istupe oni koji nisu meštani Velike Kruše. Grupu od 19 civila koja je po naređenju istupila, policajci su sproveli do obližnje štale. Jedini preživeli od njih, Selamija Elshani iz sela Retimlje, posvedočio je da su 18 civila streljali u štali, a potom prekrili senom i zapalili. Selamija nisu pogodili prilikom streljanja, ali je on pao i na njega je palo nekoliko pogođenih muškaraca. Nakon što je dim zahvatio štalu, on je iz nje iskočio i pobegao.

U drugom delu sela, na brdu zvanom Velika Planina, oko 11 časova, pripadnici srpskih snaga opkolili su grupu od oko 50 meštana. Pretresli su ih i odvojili žene i decu od muškaraca. Ženama i deci su naredili da idu u pravcu glavnog puta, a muškarce su zadržali. Muškarci iz te grupe poslednji put su viđeni živi tog dana.

U Analizi dejstva 549. mtbr na uništenju ŠTS u širem rejonu Retimlja i deblokadi komunikacije Suva Reka–Orahovac od 30. marta 1999. godine navodi se: „U toku drugog dana borbenih dejstava izvršeno je razbijanje ŠTS blokiranih u V. Kruši, ovladavanje s. Randubravom…“ U Ratnom dnevniku 2. motorizovanog bataljona za 25. mart 1999. godine zapisano je: „Blokirana su i očišćena sela Bela Crkva, Celina, Nogavac i deo V. Kruše.“

Izbor dokumenata

Selo Trnje se nalazi u jugozapadnom delu opštine Suva Reka. U tom selu, od 25. do 30. marta 1999. godine, pripadnici VJ ubili su 36 civila. Dvadesetoro ubijenih se i dalje nalaze na spiskovima nestalih lica.

Isečak, Zapovest Božidara Delića [Šainović i dr. P1981]

 

Prema svedočenjima pripadnika Pozadinskog bataljona 549. mtbr, koji su pred MKSJ svedočili pod zaštitom identiteta, kao K-32 i K-41, između 80 i 100 pripadnika tog bataljona stigli su 25. marta 1999. godine, oko 4 časa, kamionima na brdo sa južne strane Trnja. Komandant bataljona Pavle Gavrilović „pokazao [je] rukom prema Trnju i rekao je da ‘danas ovde ne sme niko da ostane živ’ i vodnici, kada su shvatili komandu koju im je izdao, krenuli su prema nama kasnije. Naš vodnik se okrenuo prema nama. Rekao nam je da sastavimo našu četu…“ Usledilo je dvadesetominutno granatiranje sela, a za to vreme stanovnici sela su istrčavali iz kuća i bežali u pravcu Lešanske reke.

Nakon granatiranja, pripadnici Pozadinskog bataljona krenuli su u pešadijski napad na selo u kojem su ubijali meštane i palili njihove kuće. Grupu sastavljenu od pripadnika Tehničke čete Pozadinskog bataljona, među kojima su bili i svedoci K-32 i K-41, predvodio je vodnik Rajko Kozlina. Ta borbena grupa ubila je najmanje 32 civila. Gotovo sva ubistva izvršena su po naređenju i uz sudelovanje vodnika Kozline, a neka je ubijanja on izvršio samostalno. Pri otpočinjanju i tokom akcije, Kozlina je više puta ponavljao naređenje komandanta Gavrilovića – da u tom selu, toga dana, ne sme biti preživelih. Kada je vojnik Milošević [nepoznatog imena], odbio naređenje vodnika Kozline da ubije starca, Kozlina je ubio starca tako što ga je udarcem kundaka puške oborio a potom mu ispalio rafal u glavu, uz komentar i prekor vojniku Miloševiću: „To se ovako radi.“

O ubistvima u Trnju svedočili su i očevici:

Izjava F.K, Kosovska knjiga pamćenja, F2935

 

Narednih dana, pripadnici srpskih snaga proterali su preživele meštane. Neutvrđenog dana, najverovatnije 30. marta 1999. godine, u večernjim časovima, pripadnici Pozadinskog bataljona odvezli su i sahranili tela nekoliko ubijenih žena u masovne, tajne grobnice na području Dragaša. Skupljanjem tela ubijenih, utovarom, odvoženjem i pokopavanjem u tajne grobnice, neposredno su rukovodili Pavle Gavrilović, Rajko Kozlina i Milan Nedeljković.

Selo Landovica se nalazi osam kilometara severozapadno od grada Prizrena, na putu Prizren–Đakovica. U tom selu, 26. marta 1999. godine, pripadnici srpskih snaga ubili su 17 civila.

Dana 26. marta 1999. godine, oko 10 časova, u oružanom obračunu OVK i četiri vojnika 549. mtbr u Landovici, poginula su dva pripadnika VJ i jedan pripadnik OVK. Odmah po ovom događaju, srpske snage su oklopnim vozilima zauzele položaje na asfaltnom putu Prizren-Đakovica, odakle su granatirale selo do 3 sata popodne.

Kada je počelo granatiranje, u kući R.G. nalazilo se 45 članova njegove porodice i više desetina drugih civila. Nakon što su prve granate pogodile kuću, ubivši devojčicu Njomzu Morinu, svi koji su se zatekli u kući istrčali su bežeći ka obližnjoj šumi. Na putu do šume, dok su pretrčavali livadu, na njih je otvorena vatra rafalnim pucnjevima i granatama. Tom prilikom ubijeno je 12 civila. Potom su u selo ušli pripadnici VJ i MUP-a koji su palili kuće i ubili troje civila, a jednog odveli u nepoznatom pravcu. Većina meštana je 26. marta 1999. godine izbegla iz Landovice u druga mesta na Kosovu.

Pripadnici VJ su 27. marta 1999. godine eksplozivom srušili minaret džamije u Landovici, a istog dana su tela ubijenih civila utovarili u kamion i odvezli. Posmrtni ostaci civila ubijenih u Landovici pronađeni su na različitim lokacijama: u masovnoj grobnici u Batajnici, u masovnoj grobnici u mestu Široko kod Suve Reke, u selu Ljubižda, dok su posmrtni ostaci troje ubijenih nakon ulaska srpskih snaga u selo pronađeni na različitim lokacijama u Landovici. Tela Njomze Morine i Nazmie Qerreti do danas nisu pronađena.

Božidar Delić je 2002. godine dao izjavu Komisiji SRJ za saradnju sa MKSJ u kojoj stoji da je on, nakon što je 26. marta 1999. godine oko 10:30 časova primio vest o obračunu u selu Landovica „naredio […] da se angažuju snage rezerve od jednog voda, da major Paravinja odvoji deo snaga iz blokade, a da komandant Borbene grupe 1 major Nikolić uputi jedan tenk. Do dolaska snaga pojačanja borbu sa teroristima vodio je deo jedinice iz baterije 122 mm koji se nalazio na Landovičkom brdu.“

Izbor dokumenata

Selo Ljubižda Has se nalazi u severozapadnom delu opštine Prizren. U aprilu 1999. godine, pripadnici srpskih snaga ubili su 15 civila u selu, a njih 38 odveli u nepoznatom pravcu, nakon čega je 36 nađeno mrtvo, a dva se vode kao nestali.

Od 30. marta do 12. aprila 1999. godine srpske snage su pucale u pravcu sela Ljubižda Has. Pojedini meštani su napustili svoje kuće i sakrili se u šumi. Srpske snage su 12. aprila 1999. godine opkolile šumu i zarobile sve koji su se tamo nalazili. Odvojile su žene od muškaraca i 15 muškaraca streljale.

Prema kazivanju meštana Ljubižde Has, pošto su streljali 15 muškaraca, pripadnici srpskih snaga su ženama i deci naredili da se vrate u selo gde su ih držali još nekoliko sati a onda su u selo doveli i muškarce koje su pronašli u šumama. Zatim su ih sve sproveli u zaselak Dedaj, gde su njih oko 100 držali zatočene u nekoliko kuća i štala. Posle nekoliko dana, žene, decu i neke muškarce su autobusima i kamionima odvezli do granice sa Albanijom, gde su im oduzeli sva lična dokumenta i proterali ih u Albaniju. Zadržali su grupu od 38 muškaraca koji su poslednji put viđeni živi kada su ih pripadnici srpskih snaga odveli u pravcu sela Mazrek.

Tela 15 Albanaca koji su streljani u šumi 12. aprila 1999. godine pronađena su na mestu gde su i ubijeni. Posmrtni ostaci 36 od ukupno 38 Albanaca koje su srpske snage odvele u nepoznatom pravcu otkriveni su i ekshumirani u septembru 1999. godine, u mestu Gurišta. Preostala dvojica muškaraca još uvek se vode kao nestala lica.


Slučaj Mihre Nerjovaj

Za vreme svedočenja Božidara Delića u predmetu Milošević, prikazana su dva snimka na kojima govori Mihra Nerjovaj, meštanka sela Ljubižda Has. Prvo je prikazan snimak Radio-televizije Srbije (RTS) od sredine aprila 1999. godine u kojem Mihra Nerjovaj govori da OVK Albancima nije davala hranu i da su izbegli Albanci bili gladni, a da se onda pojavila VJ i spasla Albance, dala im hranu i sačuvala ih od OVK. 

Potom je tužilac Džefri Najs prikazao snimak razgovora koji je posle NATO bombardovanja SRJ obavio istražitelj MKSJ sa Mihrom Nerjovaj u kojem ona objašnjava kako je izjavu RTS-u dala pod prinudom: 

Pošto je odgledao ovaj video-snimak, Delić je osporio istinitost ove izjave Mihre Nerjovaj, uz obrazloženje da ona živi na Kosovu te da zbog pritiska OVK ne može govoriti lepo o srpskim snagama. U nastavku svedočenja Delić je prihvatio tužiočevu sugestiju da su na području sela Ljubižda Has delovale jedinice iz sastava 2. motorizovanog bataljona.


U Ratnom dnevniku 549. mtbr za dan 11. april 1999. godine zapisano je: „Saznalo se da u s. Ljubiždu Has boravi oko 20 terorista.“

U Obaveštajnoj informacijiod 14. aprila 1999. godine, koju je Božidar Delić uputio Prištinskom korpusu, stoji: „Radom obaveštajnih organa u rejonu sela Ljubižda Has uočena je grupa naoružanih ljudi, 10 do 15. U selu su držali meštane, žene, decu i starce kao taoce. Dana 13. aprila izvršen je pretres terena i u selu pronađeni meštani, oko stotinu.“

Izbor dokumenata

Meja i Korenica su planinska sela u dolini Reka. Dolina Reka je klanac tri reke u severozapadnom delu opštine Đakovica koji se pruža od južnih oboda Dečana jugoistočno prema gradu Đakovica, u dužini od oko 25 kilometara. Na području doline Reka, 27. i 28. aprila 1999. godine, pripadnici srpskih snaga ubili su 352 civila. Još uvek nisu pronađeni posmrtni ostaci njih 16.

U selu Meja, 21. aprila 1999. godine, ubijen je Milutin Praščević, lokalni funkcioner MUP-a, zajedno sa još tri policajca. Prema svedočenju zaštićenog svedoka K-90, koji je u to vreme bio vojnik VJ stacioniran u Đakovici, ubistvo četvorice policajaca bilo je povod za masovno angažovanje policije na tom području, pa je u roku od nekoliko dana u desetak autobusa i više civilnih vozila stiglo još oko 400 policajaca, uključujući pripadnike Posebnih jedinica policije i Jedinice za specijalne operacije, poznate kao „Frenkijevci“. Kako je sam priznao, K-90 je učestvovao u „proterivanj[u]“ Albanaca iz sela i zaselaka oko te opštine; konkretno, on je bio među onima koji su naređivali ljudima iz devet-deset sela da odu.

Izjava K-90 [Šainović i dr. P2652]

Nikë Peraj, kapetan I klase VJ, posvedočio je da je ubrzo nakon Praščevićevog ubistva u jednoj privatnoj kući u Đakovici održan nezvanični sastanak kojem su, između ostalih, prisustvovali načelnik bezbednosti 52. artiljerijsko-raketne brigade Sergej Perović i načelnik Odseka bezbednosti Prištinskog korpusa Momir Stojanović. Peraj je ispričao da je tokom ovog sastanka planirana odmazda za ubistvo Praščevića i da je Stojanović naredio operaciju u kojoj je „trebalo eliminisati barem 100 ‘glava’ i spaliti sve kuće“. Peraj je rekao da mu je Stojanović bio „dobar prijatelj“ i da mu je početkom marta 1999. godine rekao da će snage SRJ/Srbije izvesti operaciju etničkog čišćenja nad kosovskim Albancima u opštini Đakovica.

Izjava Nike Peraj [Šainović i dr. P2253]

Merita Dedaj, koja je početkom aprila 1999. godine iz sela Guska došla u Korenicu, posvedočila je da su 27. aprila naoružane srpske snage, među kojima su bili i pripadnici VJ, ušle u dvorište porodice Markaj i naredile onima koji su tamo stanovali da izađu. U dvorištu su muškarci odvojeni od žena i premlaćeni, a dragocenosti su im oduzete. Takođe su ih primorali da više puta dižu tri prsta i uzvikuju „Srbija!” Ženama je potom naređeno da odu. Kad je Dedaj bila na dvadesetak metara od kuće, čula je pucnje iz vatrenog oružja. Okrenula se i videla kako na zemlji leži devet muškaraca, uključujući njenog oca, druge članove njene porodice i komšije. Deda je pred MKSJ izjavila da nijedan od tih muškaraca nije bio pripadnik OVK, već da je njena porodica bila na meti jer je jedan njen rođak bio član Liberalne partije Kosova.

Lizane Malaj je posvedočila da su otprilike u 7:30 časova 27. aprila 1999. godine naoružani pripadnici srpskih snaga, odeveni u vojne, policijske i paravojne uniforme, opkolili njenu kuću u Korenici i ušli u dvorište. Muškarcima koje su zatekli u kući naredili su da legnu na pod, a žene su prisilili da krenu put Albanije. Kad su ona i druge žene odmakle oko 50 metara od kuće, iz pravca kuće je čula više pucnjeva i plač svog sina, pa se okrenula i videla svoju kuću u plamenu. Pokušala je da se vrati, ali ju je jedan policajac sprečio. Izjavila je da nijedan od muškaraca iz njene porodice nije bio pripadnik OVK i da u kući nije bilo oružja. Kao i Dedaj, Malaj je posvedočila da su joj kasnije predata tela nekih od muškaraca, njenih rođaka. Prema opisu Lizane Malaj, u proterivanju i ubistvima učestvovali su pripadnici i srpske policije i vojske.

Posmrtni ostaci 287 lica sa područja Meje i Korenice ekshumirani su iz masovnih grobnica u Batajnici, kod Beograda.

U Ratnom dnevniku 2. motorizovanog bataljona, za dan 27. april 1999. godine, zapisano je: „06:00 časova – izvršena je blokada na liniji: selo Korenica (tt 360) – groblje – raskrsnica puta – selo Meja Orizi – Kodra Kikes. 08:30 u rejonu groblja na liniji blokade iz grupe civila, među kojima su bila i deca, pucano je na vojnike u blokadi“, a za dane 28 i 29. april 1999. godine, zapisano je: „Deo jedinica se nalazi u blokadi objekta/rejona Reka.“ Informacija da je 2. motorizovani bataljon blokirao selo Korenica 27. aprila 1999. godine potvrđena je i u Ratnom dnevniku 549. mtbr.

U izveštaju Prištinskog korpusa upućenom Komandi Treće armije i Štabu Vrhovne komande zabeleženo je da tokom cele operacije u dolini Reka nije poginuo nijedan vojnik, ali da je bilo 25 ranjenih, kao i da je ubijeno „više desetina terorista“. To odgovara Izveštaju 125. motorizovane brigade od 29. aprila 1999. godine, u kojem se tvrdi da je operacija uspešno okončana i da nije bilo gubitaka osim jednog lakšeg ranjavanja.

Komandant 2. motorizovanog bataljona Vlatko Vuković posvedočio je da su pripadnici njegove jedinice, 27. i 28. aprila dok je jedinica bila kod Korenice, videli grupe civila kako napuštaju selo u pravcu snaga VJ.

Dragan Živanović, komandant 125. mtbr, pukovnik Goran Jevtović, prvi referent u Odeljenju za operativno-nastavne poslove Komande, i Vlatko Vuković posvedočili su da su angažovani u operaciji u dolini Reka putem usmenog naređenja Veroljuba Živkovića, načelnika Štaba Prištinskog korpusa.

U aprilu 1999. godine svedok K-73 bio je razmešten u opštinu Dečani, severno od opštine Đakovica. Njegov komandant mu je rekao da će njegova jedinica ići u „čišćenje“ tog područja od Albanaca i da sve civile treba da pošalju ka Korenici, kako bi policija mogla da uhapsi „teroriste“, kako su zvanično nazivani pripadnici OVK. Svedok K-73 je posvedočio da je to bio „paravan“ i da je jedini cilj te operacije bio da se sela očiste od Albanaca. On je objasnio da nije znao da je te seljake trebalo ubiti, ali da je znao da ih treba proterati.

Izjava K-73 [Šainović i dr. P2440]

Pretresno veće MKSJ u predmetu Šainović i drugi zaključilo je da „konkretna ubistva […] počinjena u Meji i Korenici i drugim selima u dolini Reka 27. aprila 1999. godine, ukazuju na to da je u okviru operacije u dolini Reka, koju su pripadnici VJ i MUP izveli zajedno s pripadnicima paravojnih snaga, počinjen masakr […] koji je za posledicu imao ubijanje najmanje 287 kosovskih Albanaca. Jedini razumni zaključak koji se može izvesti iz svih ovih dokaza jeste da su, u vreme kad su ubijena, mnoga od tih lica bila civili ili lica van borbenog stroja.“

Veće se uverilo da su 27. aprila 1999. godine u ubistvima i proterivanju albanskih civila učestvovali, između ostalih, i pripadnici 549. mtbr.

Izbor dokumenata

Suđenja

Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju

Božidar Delić je više puta svedočio pred MKSJ, u predmetima Milošević i Šainović i drugi. Komandant 2. motorizovanog bataljona Vlatko Vuković je takođe svedočio u oba ova predmeta, a komandant Pozadinskog bataljona Pavle Gavrilović svedočio je u predmetu Šainović i drugi. U svojim svedočenjima, oni su tvrdili da nemaju saznanja o masovnim ubistvima Albanaca u zoni odgovornosti 549. mtbr.

Pretresno veće u predmetu Šainović i drugi je njihova svedočenja ocenilo izrazima „neverodostojno“, „neuverljivo“ i „neubedljivo i nepouzdano“.

O svojoj formalnoj ulozi i odgovornosti koju je imao tokom rata na Kosovu, Delić je govorio u više navrata. „Ja znam šta se dešavalo u mojoj zoni odgovornosti“, rekao je tokom svedočenja u predmetu Milošević.

Za emisiju Produkcijske grupe Mreža, izjavio je: „Za sve što se dešavalo u mojoj jedinici ili u mojoj zoni odgovornosti, odgovoran sam isključivo ja, i za svakog svog vojnika i za svakog starešinu. Dešavale su se određene stvari. Ja sam u toku ’98. i posebno u toku ’99. godine potpisao 300 krivičnih prijava za moje starešine i vojnike.“ Nijedna od krivičnih prijava koje je potpisao Delić, nije se odnosila na masovna ubistva koja su u njegovoj zoni odgovornosti počinili pripadnici 549. mtbr i MUP-a. Prema Delićevoj tvrdnji, tokom 1998. i 1999. godine vojnici iz 549. mtbr ubili su ukupno osam albanskih civila.

Najviše rangirani komandanti VJ iz vremena 1999. godine – Dragoljub Ojdanić, Nebojša Pavković i Vladimir Lazarević, kao i tadašnji potpredsednik Vlade SRJ zadužen za Kosovo Nikola Šainović, uz policijske generale Sretena Lukića i Vlastimira Đorđevića, osuđeni su pred MKSJ zbog masovnih ubistava civila i drugih kršenja međunarodnog humanitarnog prava u toku 1999. godine na Kosovu, između ostalog, u zoni odgovornosti 549. mtbr.

Nikola Šainović, Nebojša Pavković i Sreten Lukić osuđeni su kao učesnici udruženog zločinačkog poduhvata (UZP) čiji je cilj bio da se promeni etnička struktura stanovništva Kosova, kako bi vlasti SRJ i Srbije obezbedile dalju kontrolu nad pokrajinom. UZP, u okviru kojeg su počinjeni ratni zločini i zločini protiv čovečnosti, sprovodili su posredstvom snaga MUP i VJ. Dragoljub Ojdanić i Vladimir Lazarević osuđeni su za pomaganje i podržavanje zločina protiv čovečnosti. Vlastimir Đorđević je u odvojenom postupku pred MKSJ osuđen za ratne zločine i zločine protiv čovečnosti nad Albancima.

Presude

Suđenje u Srbiji

Kada je reč o pripadnicima 549. mtbr, za ratne zločine na Kosovu osuđen je samo Rajko Kozlina, pred Višim sudom u Beogradu. Međutim, on nije odslužio kaznu i trenutno je u bekstvu.

FHP je u maju 2008. godine podneo krivičnu prijavu protiv 11 pripadnika 549. mtbr zbog sumnje da su počinili zločin u selu Trnje. Tužilaštvo za ratne zločine (TRZ) je pet godina kasnije, u novembru 2013. godine, podiglo optužnicu protiv samo dvojice bivših pripadnika ove brigade – Pavla Gavrilovića, komandanta Pozadinskog bataljona 549. mtbr i Rajka Kozline, komandira Borbene grupe 1. Gavriloviću i Kozlini je optužnicom stavljeno na teret da su, zajedno sa drugim pripadnicima Pozadinskog bataljona, 25. marta 1999. godine ubili najmanje 27 civila, stanovnika sela Trnje – starije muškarce, žene i decu, među kojima i dečaka starog četiri godine.

U trenutku podizanja optužnice, Gavrilović i Kozlina bili su u aktivnoj službi u Vojsci Srbije (VS). Ministarstvo odbrane odbilo je zahtev za informaciju od javnog značaja koji je uputio FHP u vezi sa statusom optuženih u VS nakon podizanja optužnice, navodeći da su traženi podaci zaštićeni kao lični podaci i podaci „značajni za odbranu zemlje“.

Odgovor Ministarstva odbrane, 20. decembar 2013. godine

 

Ovaj sudski postupak od početka su pratile opstrukcije od strane optuženih i vojnih medicinskih institucija. Kozlina je od Vojno-medicinske akademije u Beogradu, a Gavrilović od Vojne bolnice u Nišu dobijao potvrde da su navodno hospitalizovani na dan zakazanog pretresa ili neposredno pre. Tako je za četiri godine od podizanja optužnice održano svega devet dana suđenja. FHP je u novembru 2017. godine podneo ustavnu žalbu u ime žrtava zbog povrede prava na suđenje u razumnom roku, prava na obrazloženu odluku (što je sastavni deo prava na pravično suđenje) i prava na delotvorno pravno sredstvo. Ustavni sud je u septembru 2019. godine odbacio žalbu, pa je FHP u februaru 2020. godine podneo predstavku Evropskom sudu za ljudska prava koji se do trenutka objavljivanja ovog teksta (maj 2022. godine) nije izjasnio da li će je razmatrati.

Viši sud u Beogradu je 16. aprila 2019. godine doneo presudu kojom je Pavla Gavrilovića oslobodio, dok je Rajka Kozlinu oglasio krivim za ubistvo 15 i telesno povređivanje dva albanska civila u selu Trnje i osudio ga na kaznu zatvora od 15 godina. Pavle Gavrilović bio je optužen da je izdao naređenje starešinama svog bataljona da izvrše napad na selo Trnje, rekavši „da ne sme biti preživelih“, a sud je ocenio da je „neživotno“ da je Gavrilović izdao naređenje baš takve sadržine.

Nakon što se Kozlina nije pojavio na izdržavanju zatvorske kazne, Prvi osnovni sud u Beogradu je 9. septembra 2020. godine raspisao poternicu za njim, a Balkanska istraživačka mreža (BIRN) objavila je da je Kozlina pobegao iz zemlje. Na pitanje da li je Kozlina koristio zvanični granični prelaz prilikom bekstva, MUP je odgovorio „da bi davanje informacije značilo kršenje prava na privatnost ličnosti“ i da „ne postoji javni interes za pružanje ove informacije“. Kozlini nikada nije određen pritvor, uz obrazloženje da ne postoji mogućnost ponavljanja krivičnog dela.

FHP je protiv Božidara Delića i još nekoliko pripadnika 549. mtbr 2013. godine TRZ-u podneo krivičnu prijavu za ubistvo albanskih civila u selu Landovica u martu 1999. godine. Do danas TRZ nije postupilo po ovoj krivičnoj prijavi.

Presude

Neprocesuirani oficiri 549. mtbr

Božidar Delić (1956) bio je najmlađi potporučnik, najmlađi pukovnik i najmlađi general u VJ.

Od 1977. godine, kada je završio Vojnu akademiju, obavljao je različite komandirske i nastavničke dužnosti u okviru vojske.

Dana 6. februara 1995. godine stupio je na dužnost načelnika štaba 549. mtbr, a 26. jula 1997. godine postao je komandant te brigade.

Nakon rata na Kosovu i smene Miloševićevog režima, Delić je u januaru 2000. godine postao načelnik štaba Beogradskog korpusa, a potom je bio na službi u Operativnoj upravi Generalštaba. Penzionisan je 1. aprila 2005. godine.

Delić danas živi u Beogradu, kao penzionisani general-major. Nakon penzionisanja iz vojne službe, bio je visoki funkcioner Srpske radikalne stranke (SRS). Kada je 2008. godine došlo do raskola u SRS, priklonio se Srpskoj naprednoj stranci (SNS), ali se 2011. godine vratio u SRS. U periodu do 2020. godine u više navrata je obavljao dužnosti poslanika Narodne skupštine Srbije i člana Odbora za bezbednost, a 2007. godine bio je i potpredsednik Skupštine. U SRS je bio do 2020. godine, kada je izašao iz stranke i osnovao desničarski pokret „Ljubav, vera, nada“.

Na izborima koji su održani 3. aprila 2022. godine, Božidar Delić je bio prvi na listi „Dr Miloš Jovanović – Nada za Srbiju“ koju čine Demokratska stranka Srbije (DSS), Pokret obnove kraljevine Srbije (POKS) i 25 udruženja građana. Prema preliminarnim rezultatima, lista je osvojila 5,4% glasova, odnosno 15 poslaničkih mandata.

TRZ nikada nije podiglo optužnicu protiv Božidara Delića, iako je FHP podneo dve krivične prijave protiv njega – za ratne zločine u Trnju i u Landovici.

Vladimir Stojiljković, general VJ, bio je načelnik Štaba 549. mtbr, a ujedno i Delićev zamenik. Od 25. do 27. marta 1999. godine, Stoiljković je bio komandant Borbene grupe 7.

Do 2007. godine, obavljao je dužnosti u VJ odnosno VS.

Stojan Konjikovac, 1999. godine bio je načelnik operativnog organa u Štabu 549. mtbr. Od 25. do 27. marta 1999. godine predvodio je i komandovao Borbenom grupom 5.

U borbama na planini Paštrik obavljao je dužnost komandanta. Nakon rata na Kosovu je unapređen i postao je najmlađi pukovnik Vojske Jugoslavije. 2014. postavljen je za načelnika Uprave za ljudske resurse Generalštaba VS. Ukazom predsednika Srbije Tomislava Nikolića povodom Dana Vojske 2015. godine, Konjikovac je unapređen u čin brigadnog generala. Penzionisan je 2016. godine. Autor je knjige „Sećanje na 549. motorizovanu brigadu“ i aktivan je u promociji publikacija Ministarstva odbrane kojima se promoviše narativ o herojstvu VJ tokom rata na Kosovu.

Vlatko Vuković je 1999. godine obavljao dužnost komandanta 2. motorizovanog bataljona, a predvodio je i Borbenu grupu 2. Vojnu akademiju kopnene vojske završio je 1983. godine. Prvo mesto službovanja mu je bio garnizon Pirot. 1998. godine dobio je premeštaj u garnizon Đakovica, gde je, u mirnodopskim uslovima, bio stacioniran 2. motorizovani bataljon. Penzionisan je 2002. godine. Nosilac je brojnih državnih odlikovanja i priznanja.

Memorijalizacija

Zločini koje su srpske snage počinile na Kosovu 1999. godine ne pominju se u zvaničnom diskursu, niti u obrazovnim programima, a u medijima retko, i to samo u formi kratkih vesti u vezi sa suđenjima za ratne zločine i izveštajima FHP-a. Mesta na kojima su otkrivene masovne grobnice sa posmrtnim ostacima albanskih civila, između ostalog onih ubijenih u zoni odgovornosti 549. mtbr, do danas su neobeležena, a albanske, kao i druge nesrpske žrtve ratova devedesetih nisu prepoznate u službenim narativima i praksama komemoracije. Ovo je neprekinuta praksa zvanične politike sećanja od devedesetih.

Međutim, od dolaska na vlast SNS (2012), a pogotovo od kako je Aleksandar Vučić postao predsednik Srbije (2017), službena politika sećanja doživljava populistički zaokret u kojem ratovi devedesetih dobijaju značajno mesto, nasuprot njihovom prethodnom prećutkivanju. Fokus politike sećanja SNS režima je na narativima o herojstvu srpske vojske i stradanju srpskog naroda, uz ignorisanje odgovornosti srpskih snaga za zločine počinjene tokom ratova devedesetih. Državne institucije, uz podršku medija pod kontrolom vlasti, ulažu značajne resurse u produkciju sadržaja koji promovišu herojski narativ, između ostalog i kada je reč o 549. mtbr i njenom učešću u ratu na Kosovu.

Tako je 2019. godine RTS emitovao dokumentarne filmove o NATO bombardovanju SRJ i borbama na Košarama i Paštriku, nastale u koprodukciji RTS-a i Ministarstva odbrane, uz ulaganje velikih budžetskih sredstava. 549. mtbr učestvovala je u ovim borbama i u filmovima je prikazana isključivo u pozitivnom svetlu. Ovi dokumentarci su puštani u udarnim televizijskim terminima i gledanost je bila rekordna.

Pored filmske produkcije, Ministarstvo odbrane bavi se i izdavaštvom, preko svoje medijske kuće „Odbrana“. Na Beogradskom sajmu knjiga u oktobru 2018. godine „Odbrana“ je predstavila ediciju „Ratnik“, koja se sastoji od sedam knjiga u kojima učesnici rata na Kosovu iz redova VJ, uključujući one pravosnažno osuđene za ratne zločine, evociraju svoja sećanja na rat. Na promociji jedne od sedam knjiga, „Bitka za Paštrik – sećanja učesnika 1999“, govorili su Božidar Delić i Stojan Konjikovac.

U Domu Vojske Srbije, u septembru 2021. godine predstavljeno je još jedno izdanje „Odbrane“ koje podržava narativ o herojstvu 549. mtbr: knjiga „Košare i Paštrik – srpski Termopili“, čiji je koautor Nebojša Pavković, osuđen za zločine protiv čovečnosti i ratne zločine počinjene tokom rata na Kosovu.

Ministarstvo unutrašnjih poslova i RTS su u novembru 2021. godine najavili novi serijal dokumentarno-igranih filmova „Dosije Kosovo“, koji će se baviti „sudbinama civila i pripadnika policije na Kosovu i Metohiji u periodu od 1998. do 2001. godine“. Ministar unutrašnjih poslova Aleksandar Vulin istakao je da su „Srbiji decenijama zabranjivali da pamti, da se podseća, da piše svoju istoriju“, te da će ovaj serijal doprineti očuvanju istine.

U junu 2022. godine, u leskovačkoj kasarni „Vojvoda Petar Bojović“, otkriveno je spomen obeležje pripadnicima vojske i policije koji su 1998. i 1999. godine poginuli u zoni odgovornosti 549. mtbr. Božidar Delić održao je govor na otkrivanju spomenika.

Kroz glorifikaciju osuđenih i osumnjičenih za ratne zločine, falsifikovanje činjenica i prećutkivanje drugih žrtava, vlasti u Srbiji uspevaju da događaje iz prošlosti prikažu na osnovu tumačenja policijskih i vojnih ratnih komandanata koji su pred MKSJ osuđeni za zločine protiv čovečnosti.